شناشیر

قولی كه برای معرفی دو هنرمند فيلمساز و عكاس شركت كننده در نشست تخصصی بافت قديم بوشهر داده بودم را فراموش نكردم. ولی قبل از آن می‌بايست از شماره 501 نشريه نسيم جنوب ياد كنم. هميشه از حجم انبوه خبرها و مقاله‌های سياسی و از كمتر توجه نمودن به مسائل فرهنگی در هفته‌نامه‌های شهر بوشهر گله‌مند بودم و يكباره ديدن نسيم جنوب هفته قبل مرا شگفت‌زده كرد. تقريباْ 90 درصد مطالب مرتبط با تخريب كتيبه خارگ بود و آن چيزی كه خيلی خوشحال‌ترم كرد گفتگوی خبرنگار اين نشريه با دكتر حريری يكی از معماران شركت كننده در نشست تخصصی بافت قديم بوشهر بود. حتماْ و حتماْ اين مصاحبه را كه در بخش پيوندهای روزانه قرار داده‌ام بخوانيد.

اما دو هنرمند فيلمساز و عكاس. آقايان سهيلی و غضبانپور. سهيلی فيلمساز مستندی است كه آثارش خصوصاْ فيلم‌های مستند معماری ايران را در تلوزيون ديده‌ايد. دو فيلم از او نمايش داده شد. يكی معماری سنتی شهرها و آثار تاريخی ايران را از منظری هوایی و با نريشنی فلسفی به زيبایی به تصوير در آورده بود. فيلم دوم در خصوص تخريب بخش بزرگی از بافت قديم بوشهر توسط اداره بنادر و كشتيرانی در دهه 70 يا به زبان بهتر كشتار و نسل‌كشی بخش بزرگی از تاريخ، فرهنگ و هويت ما ايرانيان بود. حضور دوربين در زندگی و كار روزمره يك خانواده قديمی بوشهری در لابه‌لای نماهای تخريب بافت قديم باعث ايجاد كنتراستی قشنگ و البته غمبار در اين فيلم حسرتبار و زيبا گرديده بود.

و اما جاسم غضبانپور. اين عكاس بزرگ كشور كه عكس‌های كتاب خانه ايرانی و خيلی از كتاب‌های ديگر را در كارنامه دارد، بدليل شيوه و نگاه منحصربفردش هميشه دوست داشته‌ام. او از جمله هنرمندانی است كه حرفی برای گفتن دارند. غضبانپور زاده شهر خرمشهر است. در زمان جنگ و اشغال شهر خرمشهر با چشمان خود لودرهای ارتش صدام را می‌بيند كه چطور به جان خانه‌های شهر افتاده‌اند و آنها را با خاك يكسان می‌كنند. بعد از جنگ غضبانپور برای پر‍و‍ژه عكاسی از جنگ‌زدگان به تمام شهرهای ايران سفر می‌كند و به همين منظور در اوايل دهه 70 وارد شهر بوشهر می‌شود و با منظره وحشتناكی روبرو می‌شود.

لودرها به جان بافت قديم بوشهر افتاده‌اند و عمارت‌های باشكوه قديمی را با خاك يكسان می‌كنند، دقيقاْ به مانند لودرهای صدام در خرمشهر. جنايتی دهشتناك در دو زمان و مكان مختلف ولی هر دو با نتيجه‌ای يكسان. صدام در جنگ با وحشيگری خانه‌های مردم خرمشهر را ويران می‌كند و در بوشهر، اداره بنادر و كشتيرانی برای توسعه گمرك، هويت، فرهنگ و تاريخ شهر را قربانی نادانی و بی‌فرهنگی مديران خود می نماید. غضبانپور كه عمق فاجعه را خيلی بيشتر از ما بوشهريها درك كرده، به همه جا مراجعه و با همه برای جلوگيری از اين جنايت حرف می‌زند ولی براحتی با توجيه مديران كه اينكار برای رونق اقتصادی شهر بوشهر ضروری است روبرو می‌شود.

عجيبتر و دلخراشتر اينكه در همين نشست تخصصی بافت قديم بوشهر بعد از گذشت يك دهه از آن جنايت هنوز هستند كسانی كه با افتخار و سربلندی در اعتراض به حرف‌های غضبانپور می‌گويند اين كار اداره بنادر باعث توسعه اقتصادی شهر بوشهر شده است. اين همشهری بوشهری توسعه طلب ما خيلی خوشحال بود كه سه عمارت از ميراث پدرانش را قربانی توسعه شهر نموده تا با خاك يكسان شوند. بنظر می‌رسد غريبه‌ها خيلی بيشتر از ما بوشهريها نسبت به بافت قديم حساسيت و دلسوزی داشتند. اين نديدن ارزش‌های فوق‌العاده و منحصربفرد بافت قديم و عقايد توخالی توسعه طلبانه كه بدون پشتوانه فرهنگی از توسعه فقط خراب كردن هر چيز قديمی را مد نظر دارند، مسبب جنايت دردناك نابودی بافت قديم بوشهر در دهه 70 و حتی همين حالا شده است. نادانی و بی‌فرهنگی اينان موجب چه خسارت‌های جبران ناپذيری برای نه تنها ما بوشهريها بلكه همه ايرانيان و فرهنگ و تاريخ جهانی گرديده است. متأسفانه عدم نظارت افكار عمومی و فرهنگ دوستان اين شهر، آنان را در ادامه دادن به تخريب‌های هر چه بيشتر آسوده‌تر نموده است.

«به نمه» هخامنشی  با همين يك سطر نوشته در كتيبه جزيره خارگ، هنر و شاعرانگی روح زمانه‌اش را برای ما به يادگار گذاشته است. ارزش اين آثار تاريخی در عصر ما تنها به فيزيك و جسم آن نيست بلكه روح و كالبد زنده درون اين جسم است كه با ما سخن می‌گويد. تخريبگران اين جسم، غافل از آنند كه روح اين شاعر هخامنشی همچنان در روزگار ما حضور دارد. فرانكو و دژخيمان اسپانيايی با كشتن جسم «لوركا» شاعر بزرگ كشورشان نتوانستند از جاودانگی روح و شعر او جلوگيری كنند.

تخريب كتيبه جزيره خارگ را نمی‌توان با ديگر تخريب‌های آثار تاريخی مشابه دانست، همانطور كه قتل‌های زنجيره‌ای اهالی قلم را نمی‌توان با ديگر قتل‌ها يكسان بدانيم. شايد در ظاهر اين دو موضوع ارتباط چندانی با هم نداشته باشند ولی دلايل و انگيزه‌های قتل يك انسان با تخريب يك اثر تاريخی در

خبر وحشتناک نابودی کتیبه هخامنشی جزیره خارگ را تلفنی از یکی از دوستان شنیدم. هنوز در بهت وحیرت این خبر بسر می برم. بنظر می رسد تفکر طالبانی افرادی ناشناس  در تخریب این اثر منحصربفرد 2500 ساله نقش داشته است. نابودی مجسمه های بودا در افغانستان توسط طالبان جنایت دهشتناک جهانی بود. تخریب آن مجسمه ها برای سوداگری و بدست آوردن گنج و یا بمانند تخریب آثار تاریخی برای سدسازی و بسازوبفروشی نبود. طالبان عقیده داشتند این مجسمه ها بت هستند و می بایست نابود شوند.

نابودی کتیبه هخامنشی جزیره خارگ نیز در همین راستا بوده چرا که هیچ سود مادی از نابودی این کتیبه با ارزش تاریخی نصیب تخریب کننده گان نگردیده و نتنها بی فرهنگی و بی ارزشی تفکر سطحی آنان را می رساند بلکه ضدیت با فرهنگ و ملیت ایرانیان نیز دربردارد. ماهیت این تخریب و نابودی با دیگر تخریب هایی که برای سودجویی افراد فرصت طلب انجام می گرفت خیلی فرق می کند و می بایست خطر دست درازی این افراد به دیگر آثار تاریخی را در آینده انتظار داشت.